Bij de toegang tot een aantal plaatsen in Bourgondië staat het bord Site Clunisien. Deze plekken maakten 800 tot 1.000 jaar geleden deel uit van het netwerk van de machtige abdij van Cluny en daarvan zijn de restanten nog te zien.
De abdij van Cluny is omstreeks 910 gesticht en had binnen een eeuw al een enorm bezit opgebouwd aan landbouwgronden, wijngaarden, kloosters en kerken. Met uitzondering van de kloosters waren die vrijwel allemaal verkregen uit schenkingen. Door bezittingen te doneren, wilden gelovigen hun ziel veiligstellen zodat die na hun dood meteen naar de hemel zou gaan.
Het beheer ervan gebeurde volgens een piramidemodel. Aan het hoofd stond de door de monniken gekozen abt, die zowel op het religieuze leven als op de wereldse aangelegenheden toezag.
Cluny was in principe de enige abdij binnen de orde maar er waren enkele uitzonderingen: sommige kloosters die aan Cluny waren gedoneerd mochten hun eigen abt behouden. De andere werden, net als de door Cluny zelf gestichte dochterkloosters, priorijen. Die werden geleid door een prior, een monnik die daartoe door de abt was aangewezen.
De doyennés, dekenaten, waren bestuurlijke gebieden voor de exploitatie van de gebouwen, de bossen, de landbouwgronden en de wijngaarden die Cluny bezat. De deken was eveneens een monnik van Cluny. Hij gaf leiding aan de familia, een gemeenschap van niet-religieuzen, en moest verantwoording afleggen aan de abt of aan een prior.
Tijdens de Franse revolutie (1789) werden alle kerkelijke bezittingen in Frankrijk genationaliseerd en geveild om de staatskas te redden. Het land was op dat moment vrijwel bankroet. De, vaak rijke, katholieke ordes werden opgeheven. Geestelijken moesten vluchten of werden verbannen.
Van de talloze gebouwen die Cluny ooit bezat, bleef weinig over. De meeste werden geplunderd en geleidelijk gesloopt: omwonenden gebruikten de stenen om er nieuwe huizen van te bouwen.
Toch is niet alles verloren gegaan: van ruim 2.000 sites Clunisiens zijn nog restanten tot zelfs complete gebouwen bewaard gebleven. De Fédération Européenne des Sites Clunisiens brengt ze met het project Clunypedia in kaart. Het materiële erfgoed van Cluny is vooral in Frankrijk te vinden, maar ook in Duitsland, Polen, Zwitserland, Italië, Spanje, Portugal, Engeland en Ierland.
Wie deze plekken verkent, ontdekt niet echt een specifieke Cluniacenzer bouwstijl. Wel hebben de meeste gebouwen een aantal kenmerken met elkaar gemeen:
- Decoraties: ze zijn over het algemeen rijk gedecoreerd met beeldhouwwerk. De afbeeldingen zijn zowel figuratief als abstract. Oorspronkelijk hadden ze ook veel en kleurrijke schilderingen.
- Architectuur: voor de kerk bevond zich meestal een portaal, de narthex, met daarboven een kapel. Doorgaans hadden de kerken één of twee torens.
- Plattegrond: binnen zijn vaak veel kapelletjes gemaakt. De abten van Cluny wilden universeel zijn en ruimte laten voor lokale heiligen.
- Omvang: de meeste sites zijn opvallend groot voor hun omgeving. Ze zijn imposant, ruimtelijk en licht.
Typerend voor deze orde is ook dat de monniken zich niet wilden isoleren van de maatschappij. Om hen heen ontstonden steden als die vaak een extensie van de kloosters waren. Voorbeelden zijn Cluny, La-Charité-sur-Loire en Charlieu. De beeldhouwers die voor de monniken werkten, decoreerden ook de huizen van de particulieren. Bij binnenkomst in de steden kregen bezoekers al een voorproefje van wat ze in de abdij zouden zien.
De Cluniacenzer locaties getuigen van de geschiedenis van religieuze gemeenschappen die verbonden waren met de abdij van Cluny. Sommige werden gesticht als afhankelijkheden van de abdij, terwijl andere reeds bestonden en geleidelijk in haar netwerk werden opgenomen. Ze verschillen zowel in hun status als in hun architectuur.
La Fédération Européenne des Sites Clunisiens brengt lokale overheden, verenigingen en particulieren samen die zich inzetten voor de studie, het behoud en de promotie van dit Europese erfgoed. Op Clunypedia is een compleet overzicht van de duizenden Cluniacenzer locaties door de tijd heen te vinden. Klik hier om een aantal interessante plekken in Bourgondië te bezoeken die met Cluny verwant zijn.