Jeanne Baret, van verborgen pionier tot gouden icoon van Parijs

71320, Toulon-sur-Arroux

De eerste vrouw die een wereldreis voltooide, komt uit Bourgondië. In Parijs wordt ze op bijzondere wijze geëerd.

De Eiffeltoren van Parijs is niet alleen het beroemdste symbool van deze stad, maar ook een monument voor de wetenschap. Al sinds 1889 prijken op de eerste verdieping in gouden letters de namen van 72 grote wetenschappers. Maar geen enkele vrouw kreeg van Eiffel een plaats op dit iconisch monument. Niet omdat ze er niet waren, wel omdat vrouwen systematisch werden uitgesloten van universiteiten.

Daar komt nu verandering in. Op maandag 26 januari onthulde de Parijse burgemeester Anne Hidalgo een lijst van 72 vrouwelijke wetenschappers die binnenkort worden toegevoegd aan het iconische fries van la Dame de Fer. Een historisch moment. Twee van deze 72 vrouwenvrouwen komen uit de Bourgogne, waaronder Jeanne Baret, een botaniste uit Saône-et-Loire, zij is de eerste vrouw die aan boord van het expeditieschip Étoile de wereld rondreisde.

Van verborgen pionier tot gouden icoon van Parijs: Jeanne Baret

Jeanne Baret (ca. 1740–1807) groeit op in een arm gezin op het Franse platteland in La Comelle in de Bourgogne.

Ondanks haar eenvoudige afkomst leert ze lezen en schrijven en ontwikkelt ze al jong uitgebreide kennis van kruiden en planten. Ze wordt door haar kennis van de geneeskrachtige werking van planten bekend als herboriste. Deze kennis brengt haar in contact met de botanicus en arts Philibert Commerson, bij wie ze in dienst treedt als huishoudster en assistente. Tussen hen ontstaat een persoonlijke en professionele band en Jeanne krijgt volop de kans haar botanische talenten verder te ontwikkelen.

Wanneer Jeanne in 1764 zwanger raakt, verhuist het paar naar Parijs om te ontkomen aan de druk en afkeuring van hun omgeving. Tot groot verdriet van Jeanne en Philibert sterft hun zoon Jean-Pierre bij de geboorte.

Tot ze naar Parijs vertrekken, wonen Philibert Commerson en Jeanne Baret in Toulon-sur-Arroux. Om de herinnering aan hun leven en werk levend te houden, heeft de stad een sentier botanique aangelegd.

Op expeditie

Als Commerson in 1767 wordt gevraagd om mee te gaan op de wereldexpeditie van Louis Antoine de Bougainville, besluit Jeanne hem te vergezellen. Omdat vrouwen verboden waren op marineschepen, vermomt ze zich als man onder de naam “Jean Baré”. Tijdens de reis werkt ze intensief mee aan het verzamelen en classificeren van planten in Zuid-Amerika, de Stille Oceaan en de Indische Oceaan. Waarschijnlijk is zij degene die als eerste de bougainvillea ontdekt, een plant die zij naar de expeditieleider noemt. Ondanks zware omstandigheden, ziektes en gevaar blijft Jeanne onvermoeibaar werken en wordt ze zelfs hoofdverzamelaar van de expeditie als Commerson gezondheidsproblemen krijgt.

Haar ware identiteit wordt in 1768 op Tahiti door de lokale bevolking ontdekt, maar kapitein Bougainville beschermt haar en prijst haar moed en wetenschappelijke inzet. Op Mauritius verlaten Jeanne en Commerson de expeditie, waar zij hun botanisch onderzoek voortzetten en honderden nieuwe plantensoorten documenteren. Na Commersons dood in 1773 blijft Jeanne alleen achter en keert uiteindelijk terug naar Frankrijk met kisten vol wetenschappelijk materiaal.

Met haar terugkeer in 1775 voltooit Jeanne Baret als eerste vrouw een wereldreis. Haar enorme bijdrage aan de wetenschap wordt erkend door koning Lodewijk XVI en de Franse regering, die haar een levenslang pensioen toekennen, een uitzonderlijke eer voor een vrouw uit die tijd. Samen met Commerson heeft zij meer dan zesduizend plantensoorten verzameld en meerdere nieuwe soorten geïdentificeerd. Veel van deze specimens bevinden zich nog steeds in het musée National d’Histoire Naturelle in Parijs. Postuum is haar naam in 2012 vereeuwigd met de plantensoort Solanum baretiae.

Jeanne Baret wordt gezien als een pionier in zowel de wetenschap als de vrouwenemancipatie: een vrouw die met moed, intelligentie en doorzettingsvermogen barrières doorbrak in een door mannen gedomineerde wereld.

Jeanne Baret, de Olympische Spelen en het gouden beeld

Tijdens de Olympische Spelen van Parijs in 2024 krijgt Jeanne Baret postuum een opvallend eerbetoon. In de openingsceremonie verschijnt haar beeltenis uit de rivier de Seine als onderdeel van het programmaonderdeel Sororité. Ze maakt tevens deel uit van een reeks van tien gouden standbeelden van invloedrijke Franse vrouwen. Deze beelden stonden nabij de Pont Alexandre-III en vormden een tentoonstelling die vrouwelijke pioniers uit de geschiedenis in de schijnwerpers zette. Na afloop zijn de beelden op verschillende plekken in Parijs geplaatst. Het gouden beeld van Jeanne Baret bevindt zich bij de Porte de la Chapelle in het 18e arrondissement.

Hiermee is haar lange tijd vergeten rol in de wetenschap opnieuw zichtbaar gemaakt voor een breed publiek.

Deze pagina is dankzij en onder verantwoordelijkheid van Zuidbourgogne.nl.